افراسیاب در اذربایجان
کیخسرو خود به جنگ رفت بر در خوارزم با افراسیاب جنگ کرد شبده فرزند افراسیاب بر دست
کیخسرو کشته شد وافراسیاب منهزم شد کیخسرو در عقب افراسیاب برفت و{بیکنده}را بعد از محاصره
خراب گردانید . افراسیاب از {بیکنده}هم بگریخت وبر گنگ دز برفت کیخسرو در طلب او از دریا
بگذشت واو را گرد جهان می گردانید تا در اذربایجان در دریای چیچست (اورمیه)بر دست هوم اسیر
شد کیخسرو او را با برادرش گرسیوز به منزل فنا فرستاد
در جای دیگر همین کتاب امده است
چون کیخسرو افراسیاب را که فرزند بشنگ فرزند نبت فرزند نشمیر فرزند ترک بود در دیار سرو و اران
اذربایجان کشت
مروجالذهب : تالیف ابوالحسن علی ابن حسین مسعودی :ترجمه ابوالقاسم بایبند تالیف کتاب در 332ه ق
در این گفته سه چیز فهمیده میشود
اول اینکه کیخسرو در خوارزم با افراسیاب جنگ کرده اورا شکست داده وافراسیاب فراری شده است
دوم اینکه افراسیاب موقع فرار از دریا عبور کرده
سوم اینکه در کنار دریاچه ارومیه یا اران اذربایجان کشته شده است
یعنی افراسیاب به طرف غرب فراری است و ما بین خوارزم (یعنی نقطه شروع فرار او ) و اذربایجان
(مکان مرگ او )دریای خزر قرار دارد واین دریای که افراسیاب عبور کرده قطعا" دریای خزر است
افراسیاب می توانسته دریای خزر را دور بزند یعنی از شمال دریای خزر از راه خشکی به اذربایجان بیاید
ولی دریا را میان بر زده واز راه دریا امده است یعنی افراسیاب کاملا" عزم خود را جذم کرده تا زودتر
به اذربایجان برسد و همین مطلب ارتباط بین ترکان اذربایجان با ترکان اسیای مرکزی را نشان می دهد
وحتی افراسیاب می توانسته به طرف شرق یا شمال فراری شود که هم موجی از ترک بوده وهم وهم
میتوانست برای افراسیاب جای امنی باشد
ولی افراسیاب اذربایجان را نسبت به اسیای مرکزی ورا ه دریا را نسبت به راه خشکی ونزدیک شدن
به مرکز حکومت ایران را نسبت به آسیای مرکزی ترجیح داده است
به اذربایجان امدن افراسیاب شاید به دو علت باشد
اول جمع اوری قشون مجدد از میان ترکان اذربایجان که شاید می خواسته ضربه را از غرب بزند که
به مرکز حکومت ایران نزدیک بوده
یا شاید برگشتن به نزدخانواده طایفه یا اقوام خود بوده ولی در اخر می بینیم که افراسیاب در اذربایجان
به دست کیخسرو کشته می شود
کلمه اران :در ترکی این کلمه به معنای گرمسیر است که یکی از اسمهای باستانی در اذربایجان است که
در منابع زیادی امده است اران در جمهوری اذربایجان به دشت وسیعی گفته میشود که اطراف ان را
کوههایی احاطه کرده که هوای خیلی سردی هم دارند ولی این دشت نسبت به کوهها بلند جای خنکی است
به همین ترتیب این منطقه را اران می گویند شاید در زمان باستان این منطقه را عشایرها بخاطر ییلاق
وقشلاق کردن نامگذاری کرده اند
امروزه زنجانی ها این کلمه را در کنار عشایر می اورند بالاخره این کلمه رادراذبایجان ایران می گویند
مثلا":ایندی عشایرلر ائلی اران یایلاقا کئدرلر :یعنی الان وقت به ییلاق رفتن ایل های عشایری است
حتی این جمله ترکی را خود من چندین بار از مادرم شنیده ام که برایم گر مسیر ترجمه کرده است
واگر این کلمه اران درست مترادف با ییلاق به کار رفته است
با امدن قهرمان بزرگی مانند افراسیاب به اذربایجان می بینیم که این ارتباط ترکان اذربایجان با ترکان اسیای
مرکزی وجود داشته یا ارتباط از راه دریا یا از راه خشکی (که از شمال دریای خزر با قبچاقها یا قزاق ها
از زمان باستان شاید قبل از اینکه اریایی ها به ایران بیایند وان اقوام از زمان باستان سه طرف دریای خزر
را درارتباط داشتندیعنی حدود هشتاد درصد اطراف دریای خزر رادر بر می گرفتند
قاز اوینیان:در کتاب لغات الترک محمود کاشغری
قاز :این کلمه را این جوری معنی کرده اند قاز دختر افراسیاب که در قزوین اسب دوانی می کرده یعنی قزوین
جایی بوده که دختر افراسیاب در انجا بازی می کرده وبه همین علت انجا را قاز اوینیان یعنی دختری که در ان بازی می کرده است
قاز: اسم دختر -اوینیان :کسی که بازی می کند که هر دو کلمه تر کی است
قاز اوینیان که بعدها تبدیل شده است به قزوینیان