RSS  

برگرفته از سیری در تاریخ اذربایجان  نوشته رئیس نیا جلد دوم

((و به یمن اندر ملکی بود او را رایش خواندندی از فرزندان یعرب ابن قحطان نامش خارث ابن ابی شداد بود و او رارایش خواندندی که بسیار غنیمت ها بیاورد وجنگ ها بکرد دشمنان را بشکستوملکی بود بزرگوار واز ملوک یمن کس نبود از او بزرگتر و حکومت او تا زمین هندوستان  برسید وبا ایشان جنگ وکشتن کرد وبزرگان از سرزمین هندوستان بیاورد اوباز از یمن به کوه طوی بیرون امد وبه عراق آمد و به ناخیت انبار وموصل امد و به اذربایجان شد واین زمینها هم به دست تر کان اند بود هم ایشان بستد وایشان را مقهور کرد زمیناز ایشان باک کرد وبه زمین اذربایجان اندر دو سنگ است بزرگ ومعروف نام خویش امدن و رفتن مقدار قشون خویش وظفرها که کردی بود بدان سنگ نوشت وبکند تا به امروز مردمان ان همی خوانند وبزرگی او همی دانند واین ملک با این همه با دشاهی .بزرگی وفرمان بردار ملک منوچهر (کیانی) بود وبعد فرزندش به ملک اندر نشست ونام او ابرهه بود از انجایی که ابرهه در حدود سالهای 34-532به بادشاهی یمن رسیده می توان حدس زد که حمله حارث بن رایش
به اذربایجان در حدبن تبع الاقرن بن شمربن عش که او را تبع الاکبر یا رائد خوانند واز امرای یمن بود
از اذربایجان سخن گفته است
معاویه گفت یا عبیده سخنت را دنبال کن
گفت :تبع ارائد ...جنگرابه تاخیر انداخت بس ترکان وخزران بیمان شکنی کردند وچون این خبر به گوش وی رسید
به سوی انها کس فرستاد وانها سرکشی کر دندودیگر بیشکش و تحفهای نفرستادند وفرستادگان وبیام گذاران اورا کشتند
واز راه کوهستان طی از همان سمت که رایش به سوی انها رفته بود راه افتاد تااز انبار سردر اورد  بسبه بای خود
 سوی انها رفت در حدود اذربایجان وموصل که انها گرد امده بودند برخورد انان هنگامی که درفشهای اورا دیدنددل
 بز جنگ نهادند جنگ تا چند روز ادامه داشت وسرانجام رائد تر کان را شکست داد ولشکریان را کشت وکودکان را
 اسیر گرفت ووانگاه به ویران کردن شهرهای انان برداخت وبعد از نابود کر دن وخوار ساختن آنها به کشور خود
 باز گشت
معا ویه گفت: ترک واذربایجان کدام است
عبیده گفت : یا امیرالمومنین این دو سرزمین انان است
معاویه گفت: ای عبیده از کجا این را دانستی حال انکه انها در انجا جنگ می کر دند
عبیده گفت این موضوع برای من حایز اهمیت بود لذا از یکی از عجمان که به سوی ما امده بود از این حال سوال
 کردم وهمچنین در ان حدود به غزو رفتم وجنگ کردم

این دلالت دارد بر حضور تر کدر اذربایجان قبل از اسلام کهاز یک جهان دیده نقل شده است
واین بدان علت بود که به جهت جنگهای خاتمه نا بذیر حکومت ساسانی وروم ودر نتیجه ضعف این دو حکومت
 وتصرف قفقاز برای اعراب که هم بیمانان رومی ها بودند امکان بذیر شد
و عبیده از اقوام اذربایجان به نام ترک نام می برد  و وجود ترک در اذربایجان را برای معاویه می گوید وبرای
 تصدیق گفته های خود دو سنگ را دراذربایجان معرفی می کند در زمان معاویه این سنگ وجود داشته وجالبتر
 از ان اینکه رایش بعد از شکست دادن اذربایجان را به ویرانی تبدیل میکند چون سرزمین مال ترکان بود در
 غیر اینصورت نمی توانست ان را ویران کند چون رایشدر اینجا از مردم اذربایجان تاوان می گیرد

 رایش می دانست که با جنگ بزرگی در مواجه می شود به همین تر تیب با قشون 100000نفری به راه می افتد 
اگر 100000نفر از واقعیت به دور باشد وجود چند روز جنگ باریستی جنگ سهمناکی بوده باشدوشاید قشون
 تر کان کمتر از حدود 70000 نفر کمتر نباید باشد این غیر از زن ودختران و کهن سالان بچه ها است یا شاید
 از هر هفت نفر یک نفر به جنگ امده با شدبایستی جمعیت اذربایجان را کمتر از 500000نفر نباشد

این جنگ در منابع زیادی با اندک تغییری امده است از جمله طبری وحمزه اصفهانی وابن اثیر در باره این جنگ
وحتی نوشته ابن هشام امده است

اذربایجان اهلی بیلر من نئجه دیوانه نسیم        بابکین داش قالاسی هم نبی کاشانسیم

کیم دیردی بئله بیر (گون چیخانا)گون گلجک        اولاجاق محو دومانلیق هاوایا گون گلجک

محدوده اذربایجان در تاریخ طبری

طبری اذربایجان را این گونه میگوید(اول دراذربایجان را همدان گیرند با اوهر(ابهر)زنگان(زنجان)و اخرش را

دربند خزران گویند)       تاریخ طبری به انشای ابو علی محمد بلعمی انتشارات بنیاد فرهنگ صفحه۵۱